Historia
Epoka prehistoryczna
Ziemia rybnicka i wodzisławska ze względu na swe położenie na przedpolu Bramy Morawskiej była dogodnym miejscem i punktem styku oraz przepływu prądów kulturowych z południa na północ, a także przechodzenia grup ludności w odwrotnym kierunku. Ślady dawnych kultur, mimo to że ubogie, dowodzą występowania form życia pierwotnych mieszkańców tej ziemi. Najstarsze znaleziska w pobliżu Rybnika sięgają czasów starszej epoki kamienia. Nie dają one jednak podstaw do jednoznacznych twierdzeń o obecności człowieka przed 10 tys. lat p.n.e na tym terenie. Więcej dowodów przemawiających za takim stanem rzeczy pochodzi ze środkowej epoki kamienia. Są to jednak luźne znaleziska krzemienne.
Wiedza o późniejszym okresie tj. młodszej epoki kamienia (neolit) odnosi się do luźnych, okolicznościowych znalezisk, w tym również wykopaliskowych. Na ziemi rybnicko-wodzisławskiej natrafiono na ślady osadnictwa różnych kultur znajdując w ziemiankach mieszkalnych jamy o charakterze gospodarczym. Pojedyncze znaleziska odkryto w Brzeziu, Czyżowicach, Łaziskach, Radlinie, Niedobczycach oraz Lyskach. W miejscowościach tych można się domyśleć istnienia osad neolicznych.
Wzmianki te dowodzą, że ziemia rybnicko-wodzisławska kryje pozostałości życia pierwotnych jej mieszkańców, które mogą być znajdowane nawet i dziś.
W epoce piastowskiej i pod rządami czeskimi
Od X wieku terytorium plemienne Gołężyców obejmujące obszary u wylotu Bramy Morawskiej: ziemię cieszyńską, raciborską i rybnicko-wodzisławską, położone w górnym dorzeczu Odry podobnie jak i cały Śląsk stanowiło integralną część państwa polskiego. W latach 1037-1050 Śląsk znalazł się pod panowaniem czeskim w wyniku najazdu księcia Brzetysława I. Odzyskał go dla Polski Kazimierz Odnowiciel. Po
śmierci Bolesława Krzywoustego (1138 roku) w wyniku testamentu, w którym ustanowił zasadę pryncypatu, rządzić mieli jego synowie. Najstarszy syn Władysław otrzymał oprócz dziedzicznej dzielnicy śląskiej ziemię krakowską, sandomierską oraz lenno pomorskie. Po wygnaniu Władysława w 1146 roku w posiadanie Śląska weszli jego synowie Bolesław Wysoki i Mieszko I zwany Plątonogim.
Występowanie w XII wieku nazwy miejscowości Biertultowice i późniejsza wzmianka w dokumentach klasztornych z roku 1243 przemawiają za tym, że prawdopodobnie miejscowość ta już istniała. Od początku była to wieś książęca, osadzona na prawie polskim.
W 1239 roku władzę obejmują Mieszko II i Władysław, synowie Kazimierza. Obydwaj uczestniczyli w walkach z Tatarami, którzy w 1241 podjęli wyprawę na Węgry, przy czym część z nich skierowała się na południową Polskę. Marszruta zagonów tatarskich przebiegała również przez ziemię rybnicko-wodzisławską. Jeden z zagonów tatarskich przeszedł przez Żory-Wodzisław-Pszów i przeprawił się przez Odrę w rejonie Raciborza. Jak głosi legenda jakiś oddział Tatarów oblegający zamek w Wodzisławiu poniósł klęskę w wyniku zastosowania przez radlińskich chłopów fortelu. Dosiadali oni, wg legendy, przeważnie klacze. Ustawili się w szyku bojowym na pagórku oddzielonym bagnami od Tatarów. Wiatr wiał za bagna w kierunku oblegających zamek Tatarów, co spowodować miało zamęt wśród koni tatarskich, które poniosły większość jeźdźców na bagna, a reszta rozpierzchła się.
Po śmierci Mieszka II w 1246 roku księstwo raciborskie odziedziczył jego brat Władysław Opolski. Jego czterej synowie w 1281 roku podzielili księstwo opolsko-raciborskie między siebie. Rybnik i Wodzisław weszły w skład księstwa raciborskiego, którego władcą został Przemko. Jego syn Leszek złożył hołd lenny (1327r.) władcy Czech Janowi Luksemburskiemu. Od tej pory, aż do wymarcia ostatnich Piastów (1522 roku), dynastia ta panuje na ziemi rybnicko-wodzisławskiej, jednakże rządzi tymi włościami z woli królów czeskich. W okresie tym wsie w okolicach Rybnika i Wodzisławia zmieniły swoją lokację z prawa polskiego na niemieckie. Było ono korzystniejsze, osadnicy byli ludźmi wolnymi na warunkach umowy. Chłopi nie uiszczali renty naturalnej w postaci produktów rolnych, a płacili podatek rolny. Ciążył na nich również obowiązek obrony kraju, poradlne (danina od radła), osęp (danina w zbożu).
Pod zwierzchnia władzą Habsburgów
Radlin, podobnie jak i cala ziemia rybnicko-wodzisławska znalazł się we władaniu Ferdynanda Habsburga – cesarza Austrii, który stał się zwierzchnikiem Śląska po śmierci Ludwika Jagiellończyka, króla Czech i Węgier. Stało się to na mocy traktatu zawartego w Wiedniu, między Zygmuntem Starym a cesarzem austriackim Maksymilianem.
Władcy wiedeńscy potrzebowali znacznych środków na toczące się wojny z Turkami, a także na potrzeby swojego dworu. W tym celu postanowiono oddać część księstwa raciborskiego , do którego należały nasze tereny w zastaw możnych rodzinom szlacheckim. W ten sposób powstały tzw. Państwa stanowe – duże majątki ziemskie wyłączone spod administracji terenowej i zależne bezpośrednio od cesarza. Stolica takiego państwa stał się Rybnik, w którego skład weszło 27 okolicznych wiosek , wśród nich Biertułtowy. Natomiast Wodzisław wszedł w skład monarchii habsburskiej już jako centrum państwa stanowego, które powstało w 1502 roku, kiedy to król czeski ofiarował swojemu podskarbiemu miasto wraz z 25 okolicznymi wioskami, wśród których był Radlin. Tak więc ponad 200 lat Biertultowy należały do RYBNICKIEGO PAŃSTWA STANOWEGO. Były wsią małą z jednym folwarkiem na Wypandowie. Natomiast Radlin należący do WODZISŁAWSKIEGO MNIEJSZEGO PAŃSTWA STANOWEGO był w owym czasie jedną z największych wsi w okolicy.
Los mieszkańców wsi był godny pożałowania, bowiem właściciele nie troszczyli się o swoje dobra, a przede wszystkim koncentrowali się na zwiększaniu dochodów nie licząc się ze skutkami. Np. w roku 1678 panem na Rybniku był Jan Oppersdorf , który był winien kasie krajowej 3692 złote reńskie, 14 grajcarów i 3 halerze. Nie płacił długu, więc upoważniono hrabiego Prószkowskiego (właściciela Białej i Pruszkowa) do nałożenia na terenie państwa rybnickiego dodatkowych obciążeń pańszczyźnianych.
W wieku XVII mamy pierwszą wzmiankę o właścicielu dóbr folwarku biertułtowskiego. Był nim Wilhelm Sobek z Konic ożeniony z Heleną z rodu Schweinichen do Lobrisch. Sprzedał on swoją część Pszowa Katarzynie Mrakschow z rodu Sedlnickich dnia 16 marca 1635 roku.
Czasy rządów habsburskich nie zapewniły ziemi rybnicko-wodzisławskiej dobrych warunków rozwoju. Okres Habsburgów to czas regresu i postępującego ubożenia, to okres niespotykanego ucisku i skrajnej nędzy chłopów. W 1528 roku cesarz Ferdynand I wprowadził prawnie poddaństwo osobiste chłopów. Przepisy te uległy dalszemu zaostrzeniu w roku 1565. Tak zwane „przypisanie chłopa do ziemi” nie pozwoliło na opuszczenie wsi bez zgody pana. Olbrzymim ciężarem były obowiązkowe świadczenia na rzecz dziedzica, gdyż chłopi zostali pozbawieni własności ziemi. Obejmowały one: czynsz, daniny w naturze i robociznę w folwarkach należących do właściciela wsi. Obowiązkiem robocizny objęto również kobiety i dzieci. W skrajnych przypadkach robocizna obejmowała aż 6 dni w tygodniu. Do tego dochodziła dziesięcina dla kościoła. Ostre przepisy policyjno-porządkowe i częste kontrybucje na rzecz wojska stacjonującego w okolicy lub w czasie przemarszu były dopełnieniem złego.
Pod rządami pruskimi
Od roku 1742, tak jak i cały Dolny i Górny Śląsk, ziemia rybnicko-wodzisławska znalazła się pod rządami pruskimi. Bezpośrednio po wojnie 7-letniej (1763 rok) nastąpił intensywny rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. O położeniu ludności wsi w dobrach rybnickich informują obowiązujące ich ciężary. Chłop był zobowiązany 6 razy w tygodniu po 1/2 dnia z 2 końmi odrabiać pańszczyznę, w czasie żniw natomiast przez 5 i 1/2 dnia. Zagrodnicy 6 razy w tygodniu po 1/2 dnia. Wykonywali prace ręcznie, a w czasie żniw przez 5 i 1/2 dnia. Chałupnicy 2 razy w tygodniu po 1/2 dnia, a przy młóceniu przez 6 dni po 1/2 dnia i otrzymywali za to co 17 korzec zboża.
W roku 1788 rybnickie państwa stanowe odkupił król pruski Fryderyk Wilhelm II. Liczyło ono wówczas 432 chłopów. Jego własnością stał się również folwark biertułtowski.
W latach 1847-1848 mieszkańców powiatu rybnickiego i pszczyńskiego dotknęła klęska głodu. Tylko w powiecie rybnickim zostało osieroconych około 10 tys. dzieci. Dla części z nich utworzono w Rybniku, Popielowie, Wodzisławiu, Rudach i Biertułtowach sierocińce. W 1856 roku biertułtowski sierociniec przekształcono w szkołę rolniczą. Znajdowała się ona w zabudowaniach tzw. dworu, które w części istnieją przy dzisiejszej ulicy Cmentarnej w Radlinie.
Biertułtowy w 1855 roku miały 593 mieszkańców, a w 1861 roku- 632, w tym 582 katolików, 39 protestantów i 11 Żydów. Mieszkańcy utrzymywali się z rolnictwa, a ponadto zatrudniali się w położonych na terenie miejscowości kopalniach węgla kamiennego. Mieszkali w 103 zagrodach chłopskich i 77 prywatnych domach. Uprawiali 754 morgi ziemi. Do gminy biertułtowskiej należała osada Dołki z 3 domami, zamieszkałymi przez 12 osób. Ponadto Babia Góra, również z 3 zagrodami, także zamieszkałymi przez 12 osób.
Obszary, miejscowość nie należąca do Biertułtów, były folwarkiem, do którego należało kilku zagrodników służebnych. W roku 1696 jako pan dziedziczny tej posiadłości wiejskiej występuje Fryderykk von Rousetz. W 1797 roku hrabina von Dyrhn założyła przy folwarku kolonię dla 8 kolonistów o pierwotnej nazwie Romanshof.
Intensywny rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej i towarzyszące mu maksymalne wykorzystywanie powinności mieszkańców w XVIII wieku stworzyły podstawy materialne dla rozwoju przemysłu w całym ówczesnym państwie pruskim, które weszło na drogę wytężonego uprzemysłowienia. W przypadku ziemi rybnicko-wodzisławskiej czynnikiem decydującym było występowanie bogactw naturalnych: węgla kamiennego, soli kuchennej, gipsu, wapienia oraz źródeł solankowych i siarczanych.
Węgiel kamienny zaczęto eksploatować na terenie Górnego Śląska w II połowie XVIII wieku. Pod koniec XVIII wieku i w XIX wieku na terenie Biertułtów w ich zachodniej i wschodniej części miały miejsce badania pól górniczych, na których rozpoczęto wydobywanie węgla. Pierwszą kopalnię „Hoym” założyła w 1792 roku Kamera Wojenno-Dominalna we Wrocławiu. Jej szyby znajdowały się w okolicach dzisiejszego ośrodka gimnastycznego przy ulicy Sokolskiej. W 1834 roku nabył ją Cuno z Raciborza, właściciel kopalni „Sylwester” położonej przy obecnej ulicy Wypandów i połączył w jeden zakład. W 1840 roku przyłączył do niej pole górnicze Biertułtowy. W tym czasie powstała również kopalnia „Reden”. W 1858 roku powstała kopalnia „Emma”. Wymienione kopalnie znajdują się w tzw. niecce jejkowickiej, określonej w przybliżeniu miejscowościami: Niewiadom – Pszów – Radlin – Niedobczyce. Wydobywany w nich węgiel posiada wysoka kaloryczność i ten fakt zaważył m.in. na zbudowaniu w roku 1911 nowego wydziału koksowni w kopalni „Emma” w jej bezpośrednim sąsiedztwie.
Biertułtowy z istniejącymi na ich terenie kopalniami stały się pod koniec XIX wielu silnym ośrodkiem przemysłu wydobywczego. W 1903 roku powstało przedsiębiorstwo pod nazwą Rybnickie Gwarectwo Węglowe, z siedzibą w Berlinie. Natomiast w latach 1907-1925 miało swoją siedzibę w budynku I Zarządu Kopalni „Emma”, a później w budynku przy dzisiejszej ulicy Rogozina 52 w Radlinie.
Analogicznie jak i na innych terenach postępuje alfabetyzacja, upowszechnianie szkolnictwa. W 1864 roku w Biertułtowach utworzona zostaje szkoła podstawowa. W kolejnych latach powstawały kolejne szkoły.
Według spisu ludności z 1910 roku Biertultowy miały 2487 mieszkańców, Kolonia Dołki 119, Kopalnia Emma 1205, Głożyny 1280, Obszary 608. W dużej części mieszkańcy tych miejscowości zatrudnienie byli w ościennych kopalniach. Ich właściciele w latach 1890-1922 dla części z nich wybudowali wielorodzinne budynki, a nawet całe ich kolonie, jak chociażby w przypadku osady Kopalni „Emma” tzw. „familoki”.
Klęska Niemiec, odrodzenie się Polski w 1918 roku ożywiło nadzieje wśród miejscowej ludności na przyłączenie do macierzy. Ostateczna decyzja miała zostać podjęta w oparciu o wyniki plebiscytu zgodnie z ustaleniami traktatu wersalskiego. Został on wyznaczony na dzień 20 marca 1921 roku.
W okresie wzmożonej akcji komisariatu plebiscytowego na terenie Górnego Śląska rozwinęła się bogata działalność ruchu polskiego w różnorodnych formach organizacyjnych. Na terenie Radlina działały na Obszarach od grudnia 1919 roku Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, a od 1920 roku Towarzystwo Polek. Także w Biertułtowach w marcu 1920 roku zawiązało się towarzystwo „Sokół”.
Plebiscyt poprzedziły dwa kolejne powstania śląskie: pierwsze w 1919 roku i drugie w sierpniu 1920 roku. W obydwu, a także i w trzecim, które wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku, brali udział mieszkańcy Obszar, Kopalni „Emma”, Głożyn i Biertułtów, ponosząc w nich ofiary.
W głosowaniu dnia 20 marca 1921 roku zdecydowanie wygrała strona polska. Na ogólną liczbę uprawnionych 1619 osób w Biertułtowach wzięły udział w głosowaniu 1594 osoby. Za Polską oddało głos 1043 osób, za Niemcami 548 (3 głosy były nieważne). Natomiast na Obszarach, kopalni „Emma” i Głożynach na 3490 głosujących za przyłączeniem do Polski głosowało 2638, a za przyłączeniem do Niemiec 842 (10 głosów było nieważnych). O przyszłości Górnego Śląska zadecydowała Liga Narodów zlecając ostatecznie rozstrzygnięcie sprawy Radzie Ambasadorów, która 20 października 1921 roku podjęła decyzję dotyczącą jego podziału. Ziemia rybnicko-wodzisławska została przyznana Polsce. W lipcu 1922 roku dla mieszkańców miejscowości Obszary, Kopalnia „Emma”, Biertułtów i Głożyn zakończył się okres prawie sześciuset lat obcego panowania. Biertułtowy pozostały nadal gminą, a na jej czele stanął wójt Paweł Gruszczyk. Budynek gminy znajdował się wówczas przy dzisiejszej ulicy Rogozina.
W wolnej Polsce (po 1922 roku)
Po zmianie przynależności państwowej Radlin znalazł się w powiecie rybnickim województwa śląskiego. Z racji nowego układu politycznego miasto stało się miejscowością przygraniczną.
Do Polski wróciły w 1922 roku wszystkie kopalnie rybnickie, w tym również kopalnia „Emma” w Radlinie. Należy podkreślić, że po roku 1922 baza ekonomiczna i własnościowe stosunki ekonomiczne w Rybnickiem nie uległy zmianie. Powodem takiego stanu rzeczy było to, że wszystkie większe zakłady przemysłowe pozostawały nadal w rękach kapitalistów zagranicznych, a przede wszystkim niemieckich. Oni też dysponowali prawem do eksploatacji bogactw, do produkcji i wyzyskiwania polskich mas pracujących.
W okresie międzywojennym Rybnickie miało charakter rolniczo-przemysłowy. W latach 1923-1926 podobnie jak w całym województwie śląskim miała miejsce depresja ekonomiczna, w trzech następnych latach pewne ożywienie gospodarcze. W latach 1930-1934 panował powszechny kryzys, po którym nastąpiła pewna poprawa, która trwała aż do wybuchu wojny w 1939 roku. Zmniejszała się z roku na rok liczba zatrudnionych robotników. Środkiem walki z wyzyskiem kapitalistycznym i nędzą był strajk. Na specjalna uwagę zasługuje akcja strajkowa przeprowadzona w 1927 roku w kopalniach. Była ona wymierzona przeciwko polityce germanizacyjnej, uprawianej w stosunku do robotników polskich przez generalną dyrekcję. Sytuację robotników pogarszały urlopy turnusowe. W 1932 roku, w styczniu, prawie połowa załogi kopalni „Emma” w Radlinie poszła na czteromiesięczny urlop. W 1935 roku z kopalni „Emma” na urlopach dwumiesięcznych było 250 osób. Bezrobocie rosło w bardzo szybkim tempie i osiągnęło szczyt w 1934 roku. W całym województwie śląskim było wtedy 105 200 zarejestrowanych ludzi bez pracy, a na powiat rybnicki przypadło 22 174 osób. Sytuacja ekonomiczna w latach międzywojennych była więc ciężka, a okresami (1930-1934) wprost katastrofalna.
W momencie wybuchu II wojny światowej ziemia rybnicko-wodzisławska, broniona szczupłymi oddziałami wojskowymi, szybko została zajęta przez hitlerowców. 1 września 1939 roku, koło godziny 5.00, oddziały Wehrmachtu, których głównym trzonem była V dywizja pancerna, ruszyły na ziemie rybnicko-wodzisławską na 84-kilometrowym odcinku. Z rejonu Raciborza uderzyła na miasto Wodzisław Śląski kolumna pancerna. Wobec przeważającej siły wroga wycofywały się z miasta rozbite kompanie Ochotniczych Oddziałów Powstańczych. Na uwagę zasługuje potyczka na Głożynach (dzielnica Radlina). Grupa polskich żołnierzy i powstańców z Ochotniczych Oddziałów Powstańczych wysadziła w dniu 1 września 1939 roku tunel rydułtowski. Następnie udało się im wycofać przez Rydułtowy w kierunku Wodzisławia, lecz na Glożynach zostali nagle zaskoczeni przez niemiecki oddział zmotoryzowany. W toku walki zginęło pięciu Polaków.
Po klęsce wrześniowej nastąpiła fala terroru. W 1941 roku rozpoczęto akcję tzw. Volkslisty – wpisywania ludności na niemiecką listę narodową, nadając grupie I i II – zasłużonym Niemcom – pełne obywatelstwo niemieckie, zaś ludności polskiej, zapisanej do grupy III i IV, obywatelstwo na okres przejściowy, które mogło być w każdej chwili cofnięte.
Na terenie ziemi rybnicko-wodzislawskiej organizowano również obozy hitlerowskie. Były to głównie obozy dla jeńców wojennych, głównie dla jeńców radzieckich. Oznaczone one były literą „R” (Rusen). Ponadto na terenie Radlina, oprócz normalnego obozu jeńców radzieckich pozostających w gestii Wehrmachtu, istniał specjalny oddział Sonderkommando R 195. Według danych na dzień 7 stycznia 1945 roku w obozie tym przebywało 1026 jeńców radzieckich.
Ponadto Niemcy dopuszczali się również zbrodni grupowych. W początkach 1945 roku działania wojenne na froncie wschodnim zbliżały się do przedwojennych granic III Rzeszy Niemieckiej. Wojska radzieckie dotarły również do wschodnich przedmieść Rybnika, by tam zatrzymać się na długie 6 tygodni. Rybnickie powiatowe gestapo przeniosło się częściowo do budynku nowego ratusza w Radlinie-Biertułtowach, w którego podziemiach były cele więzienne. W Biertułtowach na terenie tzw. Ryjdyny, znajdował się nieczynny szyb kopalni węgla „Reden”. Szyb „Reden” stał się niemym świadkiem zbrodni dokonanej na Polakach przez zwolenników znajdującego się w agonii niemieckiego systemu totalitarnego. W szybie znajdują się zwłoki nieustalonej do tej liczby pomordowanych. Zidentyfikowano pięć ofiar wydobytych z szybu. W sumie wydobyto 8 ofiar. Nie zdołano ustalić dokładnej liczby ofiar, których ciała prąd wody przeniósł do podziemnych chodników.
Radlin odzyskał wolność 27 marca 1945 roku. Był kolejnym miastem, które wyzwolili radzieccy żołnierze. Ostatnie akordy wojny spowodowały duże zniszczenia. Przystąpiono do odbudowy, uruchamiania administracji państwowej, otwierania szkół.
Ziemia rybnicko-wodzisławska do 30 września 1954 roku obejmowała powiat rybnicki, z którego wyłoniono dwie powiatowe jednostki administracyjne, mianowicie powiat rybnicki i wodzisławski. Na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 1954 roku miejscowości Radlin i Pszów stały się samodzielnymi miastami. W 1975 roku na wskutek reformy administracyjnej Radlin wraz z Pszowem, Rydułtowami i Marklowicami został włączony w granice Wodzisławia Śląskiego. Samodzielnym miastem stal się ponownie od 1 stycznia 1997 roku.
Ziemia rybnicka i wodzisławska ze względu na swe położenie na przedpolu Bramy Morawskiej była dogodnym miejscem i punktem styku oraz przepływu prądów kulturowych z południa na północ, a także przechodzenia grup ludności w odwrotnym kierunku. Ślady dawnych kultur, mimo to że ubogie, dowodzą występowania form życia pierwotnych mieszkańców tej ziemi. Najstarsze znaleziska w pobliżu Rybnika sięgają czasów starszej epoki kamienia. Nie dają one jednak podstaw do jednoznacznych twierdzeń o obecności człowieka przed 10 tys. lat p.n.e na tym terenie. Więcej dowodów przemawiających za takim stanem rzeczy pochodzi ze środkowej epoki kamienia. Są to jednak luźne znaleziska krzemienne.
Wiedza o późniejszym okresie tj. młodszej epoki kamienia (neolit) odnosi się do luźnych, okolicznościowych znalezisk, w tym również wykopaliskowych. Na ziemi rybnicko-wodzisławskiej natrafiono na ślady osadnictwa różnych kultur znajdując w ziemiankach mieszkalnych jamy o charakterze gospodarczym. Pojedyncze znaleziska odkryto w Brzeziu, Czyżowicach, Łaziskach, Radlinie, Niedobczycach oraz Lyskach. W miejscowościach tych można się domyśleć istnienia osad neolicznych.
Wzmianki te dowodzą, że ziemia rybnicko-wodzisławska kryje pozostałości życia pierwotnych jej mieszkańców, które mogą być znajdowane nawet i dziś.
W epoce piastowskiej i pod rządami czeskimi
Od X wieku terytorium plemienne Gołężyców obejmujące obszary u wylotu Bramy Morawskiej: ziemię cieszyńską, raciborską i rybnicko-wodzisławską, położone w górnym dorzeczu Odry podobnie jak i cały Śląsk stanowiło integralną część państwa polskiego. W latach 1037-1050 Śląsk znalazł się pod panowaniem czeskim w wyniku najazdu księcia Brzetysława I. Odzyskał go dla Polski Kazimierz Odnowiciel. Po
śmierci Bolesława Krzywoustego (1138 roku) w wyniku testamentu, w którym ustanowił zasadę pryncypatu, rządzić mieli jego synowie. Najstarszy syn Władysław otrzymał oprócz dziedzicznej dzielnicy śląskiej ziemię krakowską, sandomierską oraz lenno pomorskie. Po wygnaniu Władysława w 1146 roku w posiadanie Śląska weszli jego synowie Bolesław Wysoki i Mieszko I zwany Plątonogim.
Występowanie w XII wieku nazwy miejscowości Biertultowice i późniejsza wzmianka w dokumentach klasztornych z roku 1243 przemawiają za tym, że prawdopodobnie miejscowość ta już istniała. Od początku była to wieś książęca, osadzona na prawie polskim.
W 1239 roku władzę obejmują Mieszko II i Władysław, synowie Kazimierza. Obydwaj uczestniczyli w walkach z Tatarami, którzy w 1241 podjęli wyprawę na Węgry, przy czym część z nich skierowała się na południową Polskę. Marszruta zagonów tatarskich przebiegała również przez ziemię rybnicko-wodzisławską. Jeden z zagonów tatarskich przeszedł przez Żory-Wodzisław-Pszów i przeprawił się przez Odrę w rejonie Raciborza. Jak głosi legenda jakiś oddział Tatarów oblegający zamek w Wodzisławiu poniósł klęskę w wyniku zastosowania przez radlińskich chłopów fortelu. Dosiadali oni, wg legendy, przeważnie klacze. Ustawili się w szyku bojowym na pagórku oddzielonym bagnami od Tatarów. Wiatr wiał za bagna w kierunku oblegających zamek Tatarów, co spowodować miało zamęt wśród koni tatarskich, które poniosły większość jeźdźców na bagna, a reszta rozpierzchła się.
Po śmierci Mieszka II w 1246 roku księstwo raciborskie odziedziczył jego brat Władysław Opolski. Jego czterej synowie w 1281 roku podzielili księstwo opolsko-raciborskie między siebie. Rybnik i Wodzisław weszły w skład księstwa raciborskiego, którego władcą został Przemko. Jego syn Leszek złożył hołd lenny (1327r.) władcy Czech Janowi Luksemburskiemu. Od tej pory, aż do wymarcia ostatnich Piastów (1522 roku), dynastia ta panuje na ziemi rybnicko-wodzisławskiej, jednakże rządzi tymi włościami z woli królów czeskich. W okresie tym wsie w okolicach Rybnika i Wodzisławia zmieniły swoją lokację z prawa polskiego na niemieckie. Było ono korzystniejsze, osadnicy byli ludźmi wolnymi na warunkach umowy. Chłopi nie uiszczali renty naturalnej w postaci produktów rolnych, a płacili podatek rolny. Ciążył na nich również obowiązek obrony kraju, poradlne (danina od radła), osęp (danina w zbożu).
Pod zwierzchnia władzą Habsburgów
Radlin, podobnie jak i cala ziemia rybnicko-wodzisławska znalazł się we władaniu Ferdynanda Habsburga – cesarza Austrii, który stał się zwierzchnikiem Śląska po śmierci Ludwika Jagiellończyka, króla Czech i Węgier. Stało się to na mocy traktatu zawartego w Wiedniu, między Zygmuntem Starym a cesarzem austriackim Maksymilianem.
Władcy wiedeńscy potrzebowali znacznych środków na toczące się wojny z Turkami, a także na potrzeby swojego dworu. W tym celu postanowiono oddać część księstwa raciborskiego , do którego należały nasze tereny w zastaw możnych rodzinom szlacheckim. W ten sposób powstały tzw. Państwa stanowe – duże majątki ziemskie wyłączone spod administracji terenowej i zależne bezpośrednio od cesarza. Stolica takiego państwa stał się Rybnik, w którego skład weszło 27 okolicznych wiosek , wśród nich Biertułtowy. Natomiast Wodzisław wszedł w skład monarchii habsburskiej już jako centrum państwa stanowego, które powstało w 1502 roku, kiedy to król czeski ofiarował swojemu podskarbiemu miasto wraz z 25 okolicznymi wioskami, wśród których był Radlin. Tak więc ponad 200 lat Biertultowy należały do RYBNICKIEGO PAŃSTWA STANOWEGO. Były wsią małą z jednym folwarkiem na Wypandowie. Natomiast Radlin należący do WODZISŁAWSKIEGO MNIEJSZEGO PAŃSTWA STANOWEGO był w owym czasie jedną z największych wsi w okolicy.
Los mieszkańców wsi był godny pożałowania, bowiem właściciele nie troszczyli się o swoje dobra, a przede wszystkim koncentrowali się na zwiększaniu dochodów nie licząc się ze skutkami. Np. w roku 1678 panem na Rybniku był Jan Oppersdorf , który był winien kasie krajowej 3692 złote reńskie, 14 grajcarów i 3 halerze. Nie płacił długu, więc upoważniono hrabiego Prószkowskiego (właściciela Białej i Pruszkowa) do nałożenia na terenie państwa rybnickiego dodatkowych obciążeń pańszczyźnianych.
W wieku XVII mamy pierwszą wzmiankę o właścicielu dóbr folwarku biertułtowskiego. Był nim Wilhelm Sobek z Konic ożeniony z Heleną z rodu Schweinichen do Lobrisch. Sprzedał on swoją część Pszowa Katarzynie Mrakschow z rodu Sedlnickich dnia 16 marca 1635 roku.
Czasy rządów habsburskich nie zapewniły ziemi rybnicko-wodzisławskiej dobrych warunków rozwoju. Okres Habsburgów to czas regresu i postępującego ubożenia, to okres niespotykanego ucisku i skrajnej nędzy chłopów. W 1528 roku cesarz Ferdynand I wprowadził prawnie poddaństwo osobiste chłopów. Przepisy te uległy dalszemu zaostrzeniu w roku 1565. Tak zwane „przypisanie chłopa do ziemi” nie pozwoliło na opuszczenie wsi bez zgody pana. Olbrzymim ciężarem były obowiązkowe świadczenia na rzecz dziedzica, gdyż chłopi zostali pozbawieni własności ziemi. Obejmowały one: czynsz, daniny w naturze i robociznę w folwarkach należących do właściciela wsi. Obowiązkiem robocizny objęto również kobiety i dzieci. W skrajnych przypadkach robocizna obejmowała aż 6 dni w tygodniu. Do tego dochodziła dziesięcina dla kościoła. Ostre przepisy policyjno-porządkowe i częste kontrybucje na rzecz wojska stacjonującego w okolicy lub w czasie przemarszu były dopełnieniem złego.
Pod rządami pruskimi
Od roku 1742, tak jak i cały Dolny i Górny Śląsk, ziemia rybnicko-wodzisławska znalazła się pod rządami pruskimi. Bezpośrednio po wojnie 7-letniej (1763 rok) nastąpił intensywny rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. O położeniu ludności wsi w dobrach rybnickich informują obowiązujące ich ciężary. Chłop był zobowiązany 6 razy w tygodniu po 1/2 dnia z 2 końmi odrabiać pańszczyznę, w czasie żniw natomiast przez 5 i 1/2 dnia. Zagrodnicy 6 razy w tygodniu po 1/2 dnia. Wykonywali prace ręcznie, a w czasie żniw przez 5 i 1/2 dnia. Chałupnicy 2 razy w tygodniu po 1/2 dnia, a przy młóceniu przez 6 dni po 1/2 dnia i otrzymywali za to co 17 korzec zboża.
W roku 1788 rybnickie państwa stanowe odkupił król pruski Fryderyk Wilhelm II. Liczyło ono wówczas 432 chłopów. Jego własnością stał się również folwark biertułtowski.
W latach 1847-1848 mieszkańców powiatu rybnickiego i pszczyńskiego dotknęła klęska głodu. Tylko w powiecie rybnickim zostało osieroconych około 10 tys. dzieci. Dla części z nich utworzono w Rybniku, Popielowie, Wodzisławiu, Rudach i Biertułtowach sierocińce. W 1856 roku biertułtowski sierociniec przekształcono w szkołę rolniczą. Znajdowała się ona w zabudowaniach tzw. dworu, które w części istnieją przy dzisiejszej ulicy Cmentarnej w Radlinie.
Biertułtowy w 1855 roku miały 593 mieszkańców, a w 1861 roku- 632, w tym 582 katolików, 39 protestantów i 11 Żydów. Mieszkańcy utrzymywali się z rolnictwa, a ponadto zatrudniali się w położonych na terenie miejscowości kopalniach węgla kamiennego. Mieszkali w 103 zagrodach chłopskich i 77 prywatnych domach. Uprawiali 754 morgi ziemi. Do gminy biertułtowskiej należała osada Dołki z 3 domami, zamieszkałymi przez 12 osób. Ponadto Babia Góra, również z 3 zagrodami, także zamieszkałymi przez 12 osób.
Obszary, miejscowość nie należąca do Biertułtów, były folwarkiem, do którego należało kilku zagrodników służebnych. W roku 1696 jako pan dziedziczny tej posiadłości wiejskiej występuje Fryderykk von Rousetz. W 1797 roku hrabina von Dyrhn założyła przy folwarku kolonię dla 8 kolonistów o pierwotnej nazwie Romanshof.
Intensywny rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej i towarzyszące mu maksymalne wykorzystywanie powinności mieszkańców w XVIII wieku stworzyły podstawy materialne dla rozwoju przemysłu w całym ówczesnym państwie pruskim, które weszło na drogę wytężonego uprzemysłowienia. W przypadku ziemi rybnicko-wodzisławskiej czynnikiem decydującym było występowanie bogactw naturalnych: węgla kamiennego, soli kuchennej, gipsu, wapienia oraz źródeł solankowych i siarczanych.
Węgiel kamienny zaczęto eksploatować na terenie Górnego Śląska w II połowie XVIII wieku. Pod koniec XVIII wieku i w XIX wieku na terenie Biertułtów w ich zachodniej i wschodniej części miały miejsce badania pól górniczych, na których rozpoczęto wydobywanie węgla. Pierwszą kopalnię „Hoym” założyła w 1792 roku Kamera Wojenno-Dominalna we Wrocławiu. Jej szyby znajdowały się w okolicach dzisiejszego ośrodka gimnastycznego przy ulicy Sokolskiej. W 1834 roku nabył ją Cuno z Raciborza, właściciel kopalni „Sylwester” położonej przy obecnej ulicy Wypandów i połączył w jeden zakład. W 1840 roku przyłączył do niej pole górnicze Biertułtowy. W tym czasie powstała również kopalnia „Reden”. W 1858 roku powstała kopalnia „Emma”. Wymienione kopalnie znajdują się w tzw. niecce jejkowickiej, określonej w przybliżeniu miejscowościami: Niewiadom – Pszów – Radlin – Niedobczyce. Wydobywany w nich węgiel posiada wysoka kaloryczność i ten fakt zaważył m.in. na zbudowaniu w roku 1911 nowego wydziału koksowni w kopalni „Emma” w jej bezpośrednim sąsiedztwie.
Biertułtowy z istniejącymi na ich terenie kopalniami stały się pod koniec XIX wielu silnym ośrodkiem przemysłu wydobywczego. W 1903 roku powstało przedsiębiorstwo pod nazwą Rybnickie Gwarectwo Węglowe, z siedzibą w Berlinie. Natomiast w latach 1907-1925 miało swoją siedzibę w budynku I Zarządu Kopalni „Emma”, a później w budynku przy dzisiejszej ulicy Rogozina 52 w Radlinie.
Analogicznie jak i na innych terenach postępuje alfabetyzacja, upowszechnianie szkolnictwa. W 1864 roku w Biertułtowach utworzona zostaje szkoła podstawowa. W kolejnych latach powstawały kolejne szkoły.
Według spisu ludności z 1910 roku Biertultowy miały 2487 mieszkańców, Kolonia Dołki 119, Kopalnia Emma 1205, Głożyny 1280, Obszary 608. W dużej części mieszkańcy tych miejscowości zatrudnienie byli w ościennych kopalniach. Ich właściciele w latach 1890-1922 dla części z nich wybudowali wielorodzinne budynki, a nawet całe ich kolonie, jak chociażby w przypadku osady Kopalni „Emma” tzw. „familoki”.
Klęska Niemiec, odrodzenie się Polski w 1918 roku ożywiło nadzieje wśród miejscowej ludności na przyłączenie do macierzy. Ostateczna decyzja miała zostać podjęta w oparciu o wyniki plebiscytu zgodnie z ustaleniami traktatu wersalskiego. Został on wyznaczony na dzień 20 marca 1921 roku.
W okresie wzmożonej akcji komisariatu plebiscytowego na terenie Górnego Śląska rozwinęła się bogata działalność ruchu polskiego w różnorodnych formach organizacyjnych. Na terenie Radlina działały na Obszarach od grudnia 1919 roku Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, a od 1920 roku Towarzystwo Polek. Także w Biertułtowach w marcu 1920 roku zawiązało się towarzystwo „Sokół”.
Plebiscyt poprzedziły dwa kolejne powstania śląskie: pierwsze w 1919 roku i drugie w sierpniu 1920 roku. W obydwu, a także i w trzecim, które wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku, brali udział mieszkańcy Obszar, Kopalni „Emma”, Głożyn i Biertułtów, ponosząc w nich ofiary.
W głosowaniu dnia 20 marca 1921 roku zdecydowanie wygrała strona polska. Na ogólną liczbę uprawnionych 1619 osób w Biertułtowach wzięły udział w głosowaniu 1594 osoby. Za Polską oddało głos 1043 osób, za Niemcami 548 (3 głosy były nieważne). Natomiast na Obszarach, kopalni „Emma” i Głożynach na 3490 głosujących za przyłączeniem do Polski głosowało 2638, a za przyłączeniem do Niemiec 842 (10 głosów było nieważnych). O przyszłości Górnego Śląska zadecydowała Liga Narodów zlecając ostatecznie rozstrzygnięcie sprawy Radzie Ambasadorów, która 20 października 1921 roku podjęła decyzję dotyczącą jego podziału. Ziemia rybnicko-wodzisławska została przyznana Polsce. W lipcu 1922 roku dla mieszkańców miejscowości Obszary, Kopalnia „Emma”, Biertułtów i Głożyn zakończył się okres prawie sześciuset lat obcego panowania. Biertułtowy pozostały nadal gminą, a na jej czele stanął wójt Paweł Gruszczyk. Budynek gminy znajdował się wówczas przy dzisiejszej ulicy Rogozina.
W wolnej Polsce (po 1922 roku)
Po zmianie przynależności państwowej Radlin znalazł się w powiecie rybnickim województwa śląskiego. Z racji nowego układu politycznego miasto stało się miejscowością przygraniczną.
Do Polski wróciły w 1922 roku wszystkie kopalnie rybnickie, w tym również kopalnia „Emma” w Radlinie. Należy podkreślić, że po roku 1922 baza ekonomiczna i własnościowe stosunki ekonomiczne w Rybnickiem nie uległy zmianie. Powodem takiego stanu rzeczy było to, że wszystkie większe zakłady przemysłowe pozostawały nadal w rękach kapitalistów zagranicznych, a przede wszystkim niemieckich. Oni też dysponowali prawem do eksploatacji bogactw, do produkcji i wyzyskiwania polskich mas pracujących.
W okresie międzywojennym Rybnickie miało charakter rolniczo-przemysłowy. W latach 1923-1926 podobnie jak w całym województwie śląskim miała miejsce depresja ekonomiczna, w trzech następnych latach pewne ożywienie gospodarcze. W latach 1930-1934 panował powszechny kryzys, po którym nastąpiła pewna poprawa, która trwała aż do wybuchu wojny w 1939 roku. Zmniejszała się z roku na rok liczba zatrudnionych robotników. Środkiem walki z wyzyskiem kapitalistycznym i nędzą był strajk. Na specjalna uwagę zasługuje akcja strajkowa przeprowadzona w 1927 roku w kopalniach. Była ona wymierzona przeciwko polityce germanizacyjnej, uprawianej w stosunku do robotników polskich przez generalną dyrekcję. Sytuację robotników pogarszały urlopy turnusowe. W 1932 roku, w styczniu, prawie połowa załogi kopalni „Emma” w Radlinie poszła na czteromiesięczny urlop. W 1935 roku z kopalni „Emma” na urlopach dwumiesięcznych było 250 osób. Bezrobocie rosło w bardzo szybkim tempie i osiągnęło szczyt w 1934 roku. W całym województwie śląskim było wtedy 105 200 zarejestrowanych ludzi bez pracy, a na powiat rybnicki przypadło 22 174 osób. Sytuacja ekonomiczna w latach międzywojennych była więc ciężka, a okresami (1930-1934) wprost katastrofalna.
W momencie wybuchu II wojny światowej ziemia rybnicko-wodzisławska, broniona szczupłymi oddziałami wojskowymi, szybko została zajęta przez hitlerowców. 1 września 1939 roku, koło godziny 5.00, oddziały Wehrmachtu, których głównym trzonem była V dywizja pancerna, ruszyły na ziemie rybnicko-wodzisławską na 84-kilometrowym odcinku. Z rejonu Raciborza uderzyła na miasto Wodzisław Śląski kolumna pancerna. Wobec przeważającej siły wroga wycofywały się z miasta rozbite kompanie Ochotniczych Oddziałów Powstańczych. Na uwagę zasługuje potyczka na Głożynach (dzielnica Radlina). Grupa polskich żołnierzy i powstańców z Ochotniczych Oddziałów Powstańczych wysadziła w dniu 1 września 1939 roku tunel rydułtowski. Następnie udało się im wycofać przez Rydułtowy w kierunku Wodzisławia, lecz na Glożynach zostali nagle zaskoczeni przez niemiecki oddział zmotoryzowany. W toku walki zginęło pięciu Polaków.
Po klęsce wrześniowej nastąpiła fala terroru. W 1941 roku rozpoczęto akcję tzw. Volkslisty – wpisywania ludności na niemiecką listę narodową, nadając grupie I i II – zasłużonym Niemcom – pełne obywatelstwo niemieckie, zaś ludności polskiej, zapisanej do grupy III i IV, obywatelstwo na okres przejściowy, które mogło być w każdej chwili cofnięte.
Na terenie ziemi rybnicko-wodzislawskiej organizowano również obozy hitlerowskie. Były to głównie obozy dla jeńców wojennych, głównie dla jeńców radzieckich. Oznaczone one były literą „R” (Rusen). Ponadto na terenie Radlina, oprócz normalnego obozu jeńców radzieckich pozostających w gestii Wehrmachtu, istniał specjalny oddział Sonderkommando R 195. Według danych na dzień 7 stycznia 1945 roku w obozie tym przebywało 1026 jeńców radzieckich.
Ponadto Niemcy dopuszczali się również zbrodni grupowych. W początkach 1945 roku działania wojenne na froncie wschodnim zbliżały się do przedwojennych granic III Rzeszy Niemieckiej. Wojska radzieckie dotarły również do wschodnich przedmieść Rybnika, by tam zatrzymać się na długie 6 tygodni. Rybnickie powiatowe gestapo przeniosło się częściowo do budynku nowego ratusza w Radlinie-Biertułtowach, w którego podziemiach były cele więzienne. W Biertułtowach na terenie tzw. Ryjdyny, znajdował się nieczynny szyb kopalni węgla „Reden”. Szyb „Reden” stał się niemym świadkiem zbrodni dokonanej na Polakach przez zwolenników znajdującego się w agonii niemieckiego systemu totalitarnego. W szybie znajdują się zwłoki nieustalonej do tej liczby pomordowanych. Zidentyfikowano pięć ofiar wydobytych z szybu. W sumie wydobyto 8 ofiar. Nie zdołano ustalić dokładnej liczby ofiar, których ciała prąd wody przeniósł do podziemnych chodników.
Radlin odzyskał wolność 27 marca 1945 roku. Był kolejnym miastem, które wyzwolili radzieccy żołnierze. Ostatnie akordy wojny spowodowały duże zniszczenia. Przystąpiono do odbudowy, uruchamiania administracji państwowej, otwierania szkół.
Ziemia rybnicko-wodzisławska do 30 września 1954 roku obejmowała powiat rybnicki, z którego wyłoniono dwie powiatowe jednostki administracyjne, mianowicie powiat rybnicki i wodzisławski. Na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 1954 roku miejscowości Radlin i Pszów stały się samodzielnymi miastami. W 1975 roku na wskutek reformy administracyjnej Radlin wraz z Pszowem, Rydułtowami i Marklowicami został włączony w granice Wodzisławia Śląskiego. Samodzielnym miastem stal się ponownie od 1 stycznia 1997 roku.
